Usystematyzowanie ras psów według ich pochodzenia i ścisłe zaszeregowanie poszczególnych ras napotyka na szereg trudności.
Pies (Canis familiaris) jako członek grupy canidów wytworzył się niewątpliwie jako przypadkowy lub celowy produkt udomowienia wilkoczy też szakalo-pochodnych canidów, które między sobą krzyżowane względnie selekcjonowane w różnych warunkach geograficznych i klimatycznych wytworzyły pewne typy, z których badacze chcą z mniejszą lub większą dokładnością wyprowadzić obecne rasy. Zastrzec się przy tym założeniu jednak należy, że mówiąc o wilkoczy szakalo-pochodnych canidach, nie należy wyobrażać sobie obecnych wilków czy szakali, lecz ich protoplastów, którzy zamieszkiwali teren Eurazji przed kilkunastu tysiącami lat, w epoce lodowcowej względnie polodowcowej.
Uświadomić sobie należy, że ówczesne formy rozwojowe odbiegały co najmniej tyle od obecnych ich pochodnych, ile różnią się między sobą obecnie poszczególne gatunki szakali czy wilków. Wiadomo bowiem, że np. wilki występujące w Europie i Azji, zależnie od okolicy i warunków, w których żyją, różnią się między sobą wielkością czy futrem. O ileż większe musiały być odchylenia obecnych form od protoplastów z epoki lodowcowej trzeciorzędowej (miocenu i pliocenu). W okresie tym znalezione wykopaliska wskazują na istnienie canidów, z których w czwartorzędzie odróżnia się 3 typy wilkowzględnie szakalo-pochodne. Na przejściu czwartorzędu do epoki przedhistorycznej, przy końcu ery lodowcowej występuje obok formy szakalowatej (z której wyprowadza się hipotetycznie Canis familiaris palustris Riitimeyer—o czym dalej) forma wilka (Canis lupus) i forma średnia, z której ukształtował się Canis familiaris Poutiatini (nazwany tak od rosyjskiego badacza). Ta forma odkryta przez Putiatina w Rosji jest pierwszym psem występującym już w niewątpliwym związku z człowie kiem około 10 000 lat przed n. e. i pierwsza nosi nazwą psa domowego i niewątpliwie wywieść z niej można większość ras europejskich psów domowych.
Nieco później, to jest około 8 000 lat przed n. e. obok i niewątpliwie nie bez wpływu potomków wspomnianego (Canis familiaris Poutiatini) pojawia się tzw. pies torfowy (Canis familiaris palu-stris), któremu przypisuje się pochodzenie od odmiany szakalo-pochodnej, a którego uważa się za przodka szpiców (które może najwierniej zachowały ten typ), pinczerów i terrierów.
W dalszych epokach, parę tysiącleci później, występuje w epoce brązowej Canis familiaris matris optimae Jeitteles, Canis familiaris Inostranzevi-Anutschin oraz Canis familiaris Leineri-Studer. Ten ostatni jest protoplastą chartów, z tym że początki tej odmiany giną w mrokach pradziejów i brak dotąd ogniwa, z którego można go wyprowadzić.
Pies epoki brązowej (Canis familiaris matris optimae) uważany jest za przodka owczarków zarówno kontynentalnych, jak i angielskich. Między psem torfowym i psem epoki brązowej występuje typ trochę późniejszy (Canis familiaris intermedius Woldrich), którego uważa się za protoplastę gończaków, wyżłów, spanieli i jamników oraz pudli. Przy tym jednak nie należy zapominać, że na kształtowanie się tych ras wpływały niewątpliwie też osobniki z odmiany psa epoki brązowej jak i Canis familiaris Inostranzevi i ich pochodne.
Canis familiaris Inostranzevi uważany jest za protoplastę psów pasterskich (pirenejskich, podhalańskich, kuwasz, komondor, rot-tweiler itp.), dogów oraz psów arktycznych, przy czym i tu pamiętać należy o wzajemnym oddziaływaniu i krzyżówkach innych odmian.
Do zaciemnienia obrazu przyczyniają się jeszcze znacznie wędrówki ludów, które przeniosły wraz ze swymi stadami psy z ich stron rodzinnych na miejsca nowych osiedli, gdzie zastały formy rodzime, z którymi się pomieszały. W czasach nowożytnych ożywienie komunikacji między narodami zjawisko to w dalszym ciągu pogłębiło, tak że ostatnio chcąc określić pochodzenie tej czy innej odmiany, trzeba się opierać na intuicji z braku pewnych i sprawdzalnych danych. Nawet w czasach współczesnych brak tych danych, bowiem twórcy nowych ras czy odmian zazdrośnie często ukrywali wiadomości dotyczące materiału, którym się posługiwali przy swych kreacjach hodowlanych.
Chcąc jednak wprowadzić pewną systematykę, która by ułatwiła czytelnikowi orientację w obecnych rasach powtarzam systematykę podaną przez prof. Seiferle dla powojennej wystawy psów szwajcarskiego Kennel Klubu, zapożyczoną z paleozoologii. Do jego klasyfikacji dodałem tylko według własnego zdania grupę szóstą.
I. Grupa Canis familiaris palustris Riitimeyer szpice — zarówno kontynentalne, jak i karły północne i azjatyckie — Chow Chow, pinczery: niemiecki pinczer gładko jak i szorstkowłosy, doberman, gryfoniki belgijskie, maltańczyki i pieski łyse (uw. aut.), c) wszystkie terriery, (bullterrier? i lasha-terrier? uw. aut.).
II. Grupa Canis familiaris Inostranzevi-Anutschin psy polarne: eskimoskie, skandynawskie, łajki, housky itp., psy bojowe: dogowate (Canis familiaris decumanus), wodołaz, leonberger, St. Bernard, dogi niemieckie, mastiff, dog de Bordeaux, bulldog angielski, bokser, bulldog francuski, pasterskie: pirenejski, kuwasz, komondor, apeniński, podhalański, czeski, szwajcarskie (4 rasy) rottweiler.
III. Grupa Canis familiaris matris optimae Jeitteles: owczarki kontynentalne (niemiecki, francuski, belgijski), węgierskie, pumi, puli, staroangielski, rosyjski, szkocki collie.
IV. Grupa Canis familiaris intermedius Woldrich a) gończaki i ogary, posokowce, bassety i jamniki (dalmatyńczyk), wyżły kontynentalne i angielskie, płochacze (kontynentalne i angielskie spaniele) — retriever.
pudel.
V. Grupa Canis familiaris Leineri Studer — charty a) charty południowe, slughi, saluki, afgański, rosyjski, greyhound, whippet, charcik włoski, b) charty północne — szkocki deerhound, irlandzki wolfshound.
VI Grupa. Karły Azjatyckie. Japoński Czin, pekiński piesek pałacowy, karłowate spaniele, mops.
W dalszym ciągu omawiać będę poszczególne rasy w kolejności podanej systematyki. Wzorce podawać będę w miarę możności w oparciu o wzorce przyjęte przez kraje ojczyste, a omawiając pochodzenie poszczególnych ras podzielę się z czytelnikami wiadomościami względnie przypuszczeniami odnośnie przodków, które się do ich powstania przyczyniły.
Uwzględniając wielki wpływ, jaki na kynologię światową wywarł angielski Kennel klub, podaję również systematykę przyjętą przez niego. Anglicy dzielą zasadniczo rasy przez nich uznane na „sporting breeds" i na „non sporting breeds". Pojęcie „sporting" jest raczej trudne do przetłumaczenia. Do tej grupy zaliczają Anglicy w zasadzie wszystkie psy, które służą lub służyły do jakichkolwiek celów łowieckich. Łowiectwo przy tym ujęte jest jak najszerzej i obejmuje szczucie zwierzyny, pracę polową, tropową i nor-nika. Zgodnie z tym grupa ta rozpada się na 3 podgrupy — gończe (hounds myśliwskie (gun-dogs 2) i terriery.
Drugą grupa — „non sporting" — obejmuje wszystkie pozostałe, a w niej jest jeszcze podgrupa karłów.
W dalszym ciągu przy szczegółowym omawianiu ras nie każdej poświęcam tyle miejsca, by omówić dokładnie jej wzorzec. Odnośnie niektórych ras u nas nieznanych lub nie występujących wspomnę tylko o ich istnieniu, podając ten czy ów szczegół, o którym sądzę, że mógłby polskiego czytelnika zainteresować względnie rzucić światło na tę rasę. W większości ras posługiwałem się wzorcem angielskiego Kennel klubu w brzmieniu opublikowanym w książce Leightona „The complete book of the dog" i powojennym wydawnictwem amerykańskiego Kennel klubu zawierającym standardy uznanych ras.