Ocena psa powinna odbywać się według kryteriów przyjętych we wzorcu danej rasy. Wzorzec (standard) jest to opis ustalony przez hodowców odnośnej rasy. Ocenia się według wzorca ustalonego w kraju ojczystym, o ile oczywiście kraj ten zajmuje się ky-nologią w europejskim rozumieniu tego słowa. Niektóre rasy egzotyczne znalazły nową ojczyznę poza swym krajem pochodzenia i wtedy przyjmuje się wzorzec tego kraju, który go pierwszy ustalił. Typowym przykładem dla ras zaadoptowanych w nowej ojczyźnie jest chiński piesek pałacowy, który swą popularność zawdzięcza Anglikom, a nie Chinom.
Niestety niektóre wzorce są mało przejrzyste i wiele poświęcając słów sprawom nieistotnym opuszczają lub pozostawiają niedopowiedzenia w sprawach istotnych.
Właściwa ocena psa nie jest sprawą łatwą, wymaga ona wieloletniego doświadczenia, znajomości budowy psa i oczywiście znajomości wzorca danej rasy.
Ocena wystawowa odbywa się bądź to przez klasyfikację porównawczą psów jednej rasy i uszeregowanie ich według kolejności na oko, bądź też przez ocenę punktową każdego wystawionego psa poszczególnie.
Żadna z tych metod sama przez się nie jest idealną. Ocena „na oko" może dawać dobre rezultaty u doskonałych sędziów, którzy mają malarskie oko i głęboką znajomość ocenianej rasy. Przy większej liczbie eksponatów jednak, szczególnie przy pospiesznej ocenie, bardzo łatwo o pomyłki wynikłe z niedokładności, kiedy pod wpływem ogólnego dobrego wrażenia ujdą uwadze sędziego nieraz nawet i poważne wady.
Ocena punktowa też daleka jest od ideału, bo trudno nazwać psa dobrym, który zyska w ocenie poszczególnych części wysoką ilość punktów, lecz przy tym ma jakąś ważną część anatomiczną zupełnie złą, co jednak w sumie punktów nie daje dostatecznego obrazu. Dlatego też na wystawach czy pokazach psów należałoby połączyć obie metody, tj. sędzia powinien wypełniać karty oceny obejmujące wszystkie ważniejsze cechy podlegające ocenie i na podstawie tak wypełnionej karty oceny wydać ocenę ogólną lub też posługując się przy kwalifikacji na lokatę miejsc dodatkowym porównawczym zestawieniem eksponatów.
Trudność oceny polega jeszcze na tym, iż wzorce ras nie mają jednolitego układu.
Moim zdaniem porównywalne są tylko psy jednej rasy, a nie ras różnych, natomiast wszelkie eliminacje mające na celu wyznaczenie najlepszego psa wystawy mają problematyczną wartość. Szczególnie jeżeli do eliminacji stają psy naprawdę dobre. Wtedy bowiem decydować będzie zgoła subiektywny pogląd sędziów oparty na ich sympatii do tej czy innej rasy. Jakżeż bowiem ma uzasadnić swą ocenę sędzia, jeśli mu się przedstawia do eliminacji charta, owczarka, bulldoga i pekińczyka, każdego doskonałego w swojej rasie. Uważam przeto, iż od sędziów wystawowych należałoby tylko żądać oceny psów w obrębie danej rasy, a wybór „zwycięzcy wystawy" pozostawić ewentualnie publiczności w formie plebiscytu kartkowego po rewii zwycięzców danych ras. Nie da to oczywiście oceny wartości psa, lecz będzie wskazówką zainteresowań i gustów publiczności, co dla hodowców nie będzie bez znaczenia.
Międzynarodowa Federacja Kynologiczna z siedzibą w Brukseli na 12 Kongresie w Monaco opracowała ramowy wzorzec zalecając dostosowanie do niego wszystkich wzorców. Wzorzec ten podaje 9 pytań ogólnych, o których winien pamiętać sędzia kwalifikujący psa na pokazie lub wystawie.
Uwzględniając życzenie redakcji wydawnictwa nie podaję wzorców w dosłownym tłumaczeniu, lecz w wolnym przekładzie, przy czym również układ wzorca dostosowany został do ramowego wzorca zalecanego przez Międzynarodową Federację Kynologiczną. Opuszczam również skalę punktacji, która nie we wszystkich wzorcach jest ustaloną i może szczególnie u laika spowodować mylną ocenę.
Wygląd ogólny. Obejmuje on charakterystyczne cechy zarówno rasy, jak i danego osobnika, proporcje ogólne, zachowanie się, kondycję itp. oraz chody. Przy ocenianiu psa należy sobie uświadomić, iż ten punkt jest niejako rekapitulacją całej oceny i może mieć decydujący na nią wpływ. Mimo że poszczególne cechy będą dobre, brak harmonii może zaważyć o niskiej ocenie lub nawet dyskwalifikacji psa i na odwrót, choć ten wypadek będzie rzadszy — nawet poważny błąd w cechach drugorzędnych może być wyrównany przez ogólną harmonię całości.
Zachowanie się psa. Bardzo ważną cechą jest zachowanie się psa na ringu psów użytkowych. Szczególny nacisk należy na to położyć. Pies nawet dobrze zbudowany, który wykazuje nerwowość, tchórzliwość lub robi wrażenie zwierzęcia tępego czy złośliwego powinien być eliminowany. Nawet u psów pokojowych nadmierna nerwowość lub wydelikacenie, jeżeli są cechą chorobliwą, powinny bądź to powodować dyskwalifikację, bądź też znacznie niższą ocenę i winno to znaleźć swój wyraz w karcie oceny.
Kondycja. Również kondycja winna być oceniana. W szczególności należy zwrócić uwagę na zmiany pochorobowe, w razie wątpliwości zasięgając rady lekarza wet. Poza tym należy poczynić wzmiankę o wieku psa.
Chód. Wreszcie należy zwrócić uwagę na chód psa, który w wielu rasach jest cechą charakterystyczną, a zawsze ważną, u psów użytkowych.
W ruchu psa nieraz dopiero zauważy się wady budowy. Pies ma 3 zasadnicze chody: krok, trucht (kłus) i galop. W kroku pies normalnie podnosi łapy na krzyż, tj. np. lewa przednia, prawa tylna, prawa przednia i lewa tylna. W truchcie pies podnosi łapy na krzyż równocześnie. Galop zaś jest posuwaniem się skokami, w czasie których wpierw odrywają się od ziemi prawie równocześnie dwie łapy przednie, a siłę popędową daje wyrzut nóg tylnych, po czym pies ląduje na przednich, odrywając bezzwłocznie tylne nogi od ziemi, podciąga je głęboko pod tułów i odbijając się następnie możliwie daleko w przód wyrzuca tułów ku przodowi.
Psy można podzielić na typ kłusaka, który najczęściej posuwa się truchtem (np. owczarki niemieckie) i typ galopena (gończaki, charty). Bywają również pewne nienormalności w chodach i tak np. psy o bardzo szerokich frontach (bulldog, pekińczyk) i odstawionych łopatkach mają charakterystyczny chód „toczący".
Pewne rasy, np. bobtail, mops i niektóre karły, miewają skłonności do tzw. inochodu, chodu z krocza albo wielbłądziego, podnosząc w kroku i truchcie równocześnie dwie lewe lub dwie prawe kończyny, przez co chód ich jest kołyszący. Wreszcie, niektóre rasy (japończyk, mops, charcik włoski) miewają chód wysoki lub wyrzucają nogi na boki albo krzyżują je, przez co chód ich nabiera bądź to pewnej wymuszonej elegancji (charcik włoski), bądź też staje się groteskowy (mops).
Psy użytkowe powinny mieć krok elastyczny, posuwisty i długi, •co uzależnione jest od kąta ustawienia łopatki do kości ramieniowej, o czym bliżej przy omawianiu przednich kończyn.
Głowa. Tu również należy przede wszystkim uwzględnić harmonię budowy i właściwy stosunek poszczególnych części.
Nos. Ocenia się jego wielkość, kształt i barwę. U psów służbowych śledczych czy myśliwskich organ węchowy winien być szczególnie rozwinięty. Kształt nosa może być różny. Grzbiet nosa może być długi (chart) lub krótki (mops), prosty lub nawet garbonosy albo wklęsły (bokser) ewentualnie wyraźnie zadarty (karłowaty spaniel). Wyraz głowy psa zależy często od tego czy nasada nosa pod oczyma jest wypełniona czy też wątła. Barwa nosa zawsze powinna być zharmonizowana z barwą umaszczenia. U niektórych ras, szczególnie luksusowych, wadliwa barwa nosa może wpłynąć na dyskwalifikację.
Policzki. Wpływają one na ogólny kształt głowy. Należy ocenić ich kształt, profil, długość i szerokość. Wargi mogą mieć różny kształt, być delikatne, suche, ściśle przyległe lub też mięsiste, obwisłe i pomarszczone.
Czaszka. Kształt jej może być bardzo różny. Długość i szerokość czaszki winna być oceniana zarówno z góry, jak i z boku. Może być ona graniasta, okrągła, owalna lub łódeczkowata, szeroka lub wąska u nasady albo też miarowo się zwężająca.
Potylica może być bądź to owalna, bądź też płaska lub też posiada duży guz, czy nawet grzebień potyliczny. Wzdłuż czaszki ciągnie się mniej lub więcej wyraźna bruzda czołowa. Wreszcie krawędź czołowa może być bardzo ostro zarysowana, tworząc stopień od czoła do grzbietu nosa, lub też może być tej krawędzi brak, tak że grzbiet kufy przechodzi prawie w prostej linii w czoło i linia ta ciągnie się dalej ku potylicy. Z krawędzią czołową łączy się zwykle mniejsza lub większa wyrazistość kości łuków nadocz-nych, które odgraniczają oko z góry, tak jak z dołu chroni je kość policzkowa.
Czaszka psa ma następujące kości zasadnicze: kość potyliczną stanowiącą podstawę czaszki, która kłykciem wspiera się na pierwszym kręgu szyjnym. Miewa ona u niektórych ras wyraźny guz potyliczny lub kostną narośl grzebieniastą. Przed potylicą umiejscowione jest ciemię, którego wysklepie-nie stanowi pokrywę puszki mózgowej; z boków przechodzi ona w skronie, tj. płaszczyznę za oczami. Przednią pokrywę puszki mózgowej stanowi czoło, które łączy się z małą k. łzową zamykającą od przodu oczodół. Od dołu oczodół odgraniczony jest kością jarzmową osadzoną tylnym końcem na dole kości ciemieniowej, a której przedni koniec wrasta w górną szczękę. Drugą niejako komorę przed czaszką tworzy górna szczęka. Kość czołowa łączy się z górną szczęką tworzącą pokrywę górnej szczęki. Dach komory nosowej tworzy kość nosowa. Dno komory nosowej zaś tworzy kość międzyszczęko-wa. Jama nosowa przegrodzona jest w pionie przez część łuskowatą k. skroniowej. Od pojemności komory nosowej w dużej mierze zależy węch psa. Ten opis anatomii szkieletu czaszki nie jest oczywiście wyczerpujący i ogranicza się do tych płaszczyzn, które mają decydujące znaczenie dla kształtu głowy psa. Nie ma drugiego zwierzęcia, które by w jednym gatunku wykazywało tak różne kształty czaszki, jak np. chart w porównaniu z bull-dogiem.
Szczęka. U psów użytkowych żąda się szczęk silnych raczej prostych, z uzębieniem ściśle na siebie zachodzącym. Szczęki mogą być bardzo długie (chart) bądź też krótkie (pekińczyk). Układ ramion szczęki może być w górnym rzucie różny czy to przypominający V, czy też graniasty prawie U, czy też prawie okrągły Szczęki mogą ze sobą ściśle korespondować, tak by uzębienie na siebie zachodziło lub też mogą być różnej długości.
Znaczne skrócenie żuchwy (tzw. dolnej szczęki) jest zawsze poważną wadą. Normalna jest taka budowa, by siekacze na siebie zachodziły lub by górne kryły dolne, a kły żuchwy zachodziły przed kły szczęki.
Zęby. U ras użytkowych żąda się tzw. zgryzu „nożycowego", tzn. by siekacze dolnej szczęki zachodziły tak, aby ich frontowa ściana opierała się lekko o tylną ścianę górnych siekaczy. O zgryzie „kleszczowym" mówimy wtedy, gdy siekacze są tak ustawione, że ich przednie ścianki stanowią niejako przedłużenie jednej płaszczyzny. U niektórych ras krótkogłowych dopuszczalny, a nawet typowy jest przodogryz (tzn. dolne siekacze wychodzą znacznie przed siekacze górne). Żuchwa może też być znacznie wygięta, tak że zachodzi przed cofniętą górną szczękę. Odsłonięcie zębów dolnych jest zawsze wadą.
Uzębienie psów składa się w młodości (mleczne zęby) z 32, a psa dorosłego z 42 zębów (stałych).
Mleczne uzębienie składa się z 12-tu siekaczy, 4 kłów i 16 przed-trzonowców. Zęby mleczne pies kolejno traci, a na ich miejsce wyrastają zęby właściwe. Ponadto wyrastają u góry 4 i u dołu 6 zębów trzonowych.
Tak więc ostatecznie pies posiada zęby według następującego wzoru. Szczenię rodzi się bezzębne, w czwartym tygodniu wykluwają się kły i zaraz po nich lub równocześnie do 6 tygodnia siekacze, w czasie od 3—6 tygodnia pojawiają się zęby przedtrzonowe.
Właściwe zęby pojawiają się: między drugim a piątym miesiącem siekacze, między czwartym a szóstym miesiącem kły, a między piątym a dziewiątym miesiącem zęby trzonowe w komplecie.
Jeżeli pies jest zdrów i dobrze odżywiony, to ząbkowanie odbywa się prawidłowo. Gdy w ząbkowaniu następują zaburzenia pożądana jest rada lekarza weterynaryjnego.
Opisane uzębienie jest normalne, bywają jednak odchylenia, szczególnie u psów karłowatych i krótkogłowych. Zęby psa powinny być silne, zdrowe i białe. Oczywiście z wiekiem zęby żółkną i psują się, lecz przedwczesne wady uzębienia, jak próchnica, brak glazury i inne wady, o ile nie są wynikiem urazów mechanicznych, winny, szczególnie u psów użytkowych, powodować dyskwalifikację lub co najmniej budzić poważne zastrzeżenia, bo wady takie bywają dziedziczne. W wieku 4 do 5 lat normalne szpiczaste powierzchnie siekaczy i zębów trzonowych tępieją i daje to ogólną, lecz niezbyt pewną wskazówkę co do wieku psa.
Oko psa może mieć różny kształt, osadzenie, wyraz i barwę, U różnych ras odróżnia się oko okrągłe, podłużne, ukośne, duże lub małe, wypukłe lub głęboko osadzone, blisko lub szeroko rozstawione. Charakterystycznym jest również wyraz oczu. Trudno to wyrazić w opisie, lecz znawca danej rasy zauważy od razu wyraz uczu nietypowy, będący nieraz jedyną wskazówką, że oceniany okaz nie jest psem pewnego pochodzenia. Również z wyrazu oczu można wyciągać wnioski o inteligencji i charakterze psa. Tępy wyraz oczu zawsze jest wadą.
Barwa oka powinna harmonizować z maścią psa i odpowiadać wzorcowi. Również pigmentacja oprawy powinna być oceniana.
Powieki mogą być przyległe lub luźne, a nawet obwisłe, pokazujące spojówkę, czy też trzecią powiekę. Obwisłe powieki z reguły są wadą i łączą się często z zapaleniem spojówek, które narażone są na zaprószenie. Również oczy łzawiące wskazują na niedrożność przewodów łzowych.
Uszy. Również bywają różnej wielkości i kształtów. Ucho może być stojące, wiszące i półstojące. Stojące może być szpiczaste (szpic) lub tulipanowe (bulldog francuski). Stojące z końcami załamanymi (collie), półstojące, w połowie załamane w kształcie V (foksterrier), półstojące załamane ku tyłowi (chart, bulldog angielski).
Ucho wiszące może być duże lub małe z końcami szpiczastymi lub okrągłymi, podłużne, okrągłe, szerokie lub wąskie u nasady. Osadzone może być wysoko lub nisko, bardziej ku przodowi lub na bokach, albo też daleko ku tyłowi. Sama małżowina może być gruba lub delikatna i wiotka, obficie lub mało owłosiona. Ucho może być przycięte, jeżeli tak przewiduje wzorzec, i wówczas ocenia się też sposób cięcia. Przy uszach obwisłych należy oceniać ich długość i sposób opadania, czy np. ucho nie ma tendencji do zwijania się. U niektórych ras odgrywają rolę też, tzw. frędzle na uszach, tj. uwłosienie dłuższe niż sama małżowina.
Szyja. Składa się z 7 kręgów, z których pierwszy — atlas dźwiga głowę, a ostatni łączy się między łopatkami z pierwszym kręgiem grzbietowym w klatce piersiowej. Szyja może być różnie noszona — prawie poziomo (posokowce), umiarkowanie wzniesiona (owczarek), wysoko noszona (bokser) zadarta z wysoko osadzoną głową (japończyk), może być prawie prosta lub wygięta — gruba (bulldog), umiarkowana i cienka.
Brak muskulatury i wiotkie mięśnie karku lub szyi są zawsze wadą, a psa użytkowego mogą dyskwalifikować, bo uniemożliwiają mu aport cięższej zwierzyny, a zawsze świadczą o słabej budowie. Skóra szyi może być ściśle przyległa lub bardzo obfita, tworząca fałdy i podgardle (bloodhound), u niektórych ras wymagana jest kryza względnie grzywa.
Przednie kończyny. Na kościec przednich nóg składa się: łopatka, kość ramienna (ramię), podramię (kość promieniowa i łokciowa), kości nadgarstka (pęcina), cztery kości śródręcza i cztery palce z pazurami.
Łopatka i jej osadzenie ma decydujące znaczenie u psów użytkowych. Należy sobie przede wszystkim uświadomić, że to ca widzimy normalnie jako łopatkę, kryje w sobie zarówno łopatkę właściwą, jak i ramię. Łopatka powinna być długa i ukośnie ustawiona na klatce piersiowej.
Szczyty łopatek tworzą najwyższy punkt tułowia — kłąb i tam. też mierzy się wzrost psa. Linia od kłębu ku stawowi barkowemu (staw między łopatką i kością ramienną) powinna w przedłużeniu w stosunku do ziemi tworzyć kąt 45°. Taka jest właściwa proporcja u owczarka, którego można uznać za psa najharmonijniej zbudowanego.
Kość ramienna powinna być ustawiona do łopatki pod kątem 90°. Przy tej proporcji pies ma w kłusie najdłuższy krok, bo przedramię wyrzucane naprzód trafia na linię przedłużenia ramienia. Przy takim ustawieniu łopatki i ramienia pies ma też właściwy front z piersią w miarę wystającą przed linię podramienia. Jeżeli łopatka ustawiona jest bardziej stromo, to kąt między łopatką a ramieniem również odpowiednio powiększa się, tak że w konsekwencji kąt wyrzutu i tym samym długość kroku zmniejsza się. Poza tym przy stromej łopatce przednia część piersi jest cofnięta.
Innym błędem budowy psa służbowego jest łopatka zbyt ku przodowi wysunięta, która jest typowa dla bulldoga i innych psów krępych o masywnym froncie, lecz chodach niezdarnych, związanych, toczących. Ułożenie łopatek u różnych ras jest różne, lecz przede wszystkim u psów użytkowych należy uważnie badać właściwe osadzenie i kąt łopatki do ramienia. Poza kątem łopatki należy również zwrócić uwagę na jej osadzenie w stosunku do klatki piersiowej. U wszystkich psów użytkowych powinna ona być ściśle przylegająca, silnie związana. Luźna łopatka jest wadliwa i wpływa ujemnie na chody psa.
Grubość łopatki jest różna u różnych ras, zależnie od tego czy pies jest typu długoczy krótkomięśniowca. Różna jest również długość kości ramiennej. Przy luźno ustawionej łopatce, łokcie psa są odstające, co z reguły jest poważną wadą u psa użytkowego. U niektórych ras jednak jest cechą typową, np. u pekińczyka.
Kości podramienia (promieniowa i łokciowa) powinny być proste, prawie u wszystkich ras. Wszelkie krzywizny tych kości są wadą i wskazują na przebytą w młodości krzywicę. Nawet przy szerokiej piersi i odstawionych przez to łokciach, jak np. u bulldoga, kości podramienia powinny być proste, a tylko silna muskulatura uwypuklona na boki stwarza optyczne złudzenie krzywizny nóg.
Należy ocenić zarówno kości, jak i umięśnienie podramienia oraz wiązanie stawu łokciowego i nadgarstkowego, jak również kąt nachylenia podramienia do pionu.
Zależnie od rasy podramię ustawione jest bądź to pionowo lub jest nieznacznie nachylone ku tyłowi. Cofnięcie natomiast pęciny poza linię stawu łokciowego jest zawsze wadliwe.
Staw nadgarstkowy składa się z kilku kości. Staw ten, zależnie od rasy, jest ustawiony bądź to pionowo do ziemi, bądź też tworzy z nią kąt mniej lub więcej rozwarty. Zbyt ostry kąt jest wadliwy, bo wskazuje na miękkie wiązadła stawowe.
Stopa składa się z palców mniej lub więcej wysklepionych i poduszek pod palcami. Kształt stopy może być okrągły (koci), owalny lub podłużny (zajęczy). Ten ostatni tylko u nielicznych ras jest dopuszczalny. Palce mogą być mniej lub więcej zwarte lub luźne. Stopa jest bardziej luźna, o ile pies wychowany jest na glebie piaszczystej lub bagnistej.
Między palcami bywają łączące je błony. Stopa sama może być duża lub mała, palce silne lub delikatne. Uwłosienie stopy i przestrzeni między palcami jest czasem cechą charakterystyczną danej rasy (np. chart afgański). Szczególnie u psów użytkowych należy zwracać uwagę na stan pazurów i poduszek, czasem też na ich barwę. U niektórych ras należy zwrócić uwagę na owłosienie nóg, które tworzy kosmyki na tylnych krajach nóg (frędzle, kośmy, pióra lub też tzw. majtki wzgl. portki).
Patrząc na psa z przodu należy ocenić postawę przednich kończyn, które z reguły winny stać pionowo równolegle do siebie. Wadliwe wskutek złego osadzenia w łopatce jest ustawienie nóg zbieżne ku dołowi lub też wykręcenie w stawie łokciowym albo nadgarstkowym. Jedynie u nielicznych ras, jak np. u jamnika jest dopuszczalne wygięcie w stawie nadgarstkowym (pęcina), przez co stopy są nieco na zewnątrz skierowane.
Tułów. Kłąb. Za siedmioma kręgami szyjnymi następuje 13 kręgów piersiowych, których idące ku górze wyrostki kolczyste tworzą w miejscu najbardziej wzniesionym, tj. nad łopatkami kłąb. Zależnie od rasy kłąb bywa wysoki i wąski lub też szeroki.
Klatka piersiowa (oglądana z przodu) bywa wąska (chart), normalna (owczarek) lub bardzo szeroka (bulldog) i różnie też bywa umięśniona. Front piersi wysunięty jest mniej lub więcej ku przodowi, zależnie od nachylenia łopatki, o czym wspomniałem przy opisie łopatki.
Żebra bywają płaskie lub okrągłe, mniej lub więcej wy sklepione tworząc klatkę piersiową płaską lub beczkowatą. Klatka piersiowa np. u charta ma kształt karpiowaty, tj. z frontu jest stosunkowo wąska i niezbyt głęboka, by została wolna przestrzeń dla akcji łopatek. Następnie pogłębia się ona znacznie, rozszerzając się w miarę, by stworzyć dużą przestrzeń dla płuc i serca. Żebra właściwe w liczbie dziewięciu par połączone są mostkiem, za nimi zaś znajdują się cztery pary żeber rzekomych.
U psów użytkowych należy zwrócić szczególną uwagę na głębokość klatki piersiowej, od czego zależy jej pojemność, a tym samym wytrwałość psa w biegach. Właściwą głębokość klatki piersiowej ma pies wtedy, gdy mostek przebiega na wysokości stawu łokciowego lub nieco poniżej.
Jeżeli klatka piersiowa nie dochodzi do łokcia, mówimy o piersi płytkiej.
Kręgi lędźwiowe, krzyżowe i ogonowe. Za kręgami piersiowymi następuje siedem kręgów lędźwiowych, za nimi cztery kręgi krzyżowe łączące się z miednicą i kilka do kilkunastu lub nawet dwudziestu paru kręgów ogonowych.
Grzbiet bywa prosty lub mniej lub więcej wygięty (karpio-waty) względnie miarowo opadający ku tyłowi. Grzbiet zapadnięty jest zawsze wielką wadą, bo wskazuje na słabe jego umięśnienie lub przebytą krzywicę. Pies taki ani nie ma zdolności do biegów, ani nie może być dobrym aporterem.
Większość ras ma grzbiet prosty lub lekko opadły ku tyłowi, tylko nieliczne (bulldog, pekińczyk) mają przednie kończyny bardzo szeroko rozstawione i przez to przód nieco niższy od tyłu. Zawsze należy zwracać uwagę na umięśnienie i związanie grzbietu.
Grzbiet przechodzi w krzyż i dalej w ogon, przy czym i tu bywają różne układy. Z reguły u psów użytkowych krzyż powinien być szeroki i prosty lub łagodnie opadający ku tyłowi. Nieliczne rasy (bulldog) mają krzyżową partię wąską w stosunku do frontu.
Z grzbietem łączą się słabizna i brzuch, który z reguły jest umiarkowanie podciągnięty, a tylko u psów galopujących wytrwale i szybko jest on znacznie podciągnięty, by pozostawić przestrzeń dla akcji tylnych kończyn.
Przy ocenie psa należy szczególną uwagę zwrócić na właściwą proporcję tułowia. Grzbiet za długi lub zapadnięty jak również ścięty i garbaty są wadami wpływającymi zarówno na użyteczność, jak i na wygląd psa.
Tył. Przy ocenie tylnych kończyn należy zwrócić uwagę na kąt nachylenia kości udowej do miednicy (90—100° lub więcej), szerokość miednicy i jej wysklepienie oraz umięśnienie bioder.
Kość udowa jest nieco wychylona z pionu ku przodowi. Kość udowa łączy się z podudziem stawem kolanowym (pod kątem 120° lub więcej).
Podudzie składa się z dwóch kości: piszczelowej i strzałkowej. Umięśnienie uda i podudzia jest zależne od rasy i dlatego musi być ocenione pod kątem zgodności ze wzorcem i typem psa. Podudzie jest z reguły wychylone dość silnie ku tyłowi.
Staw skokowy (stęp) stanowi podstawę stopy i składa się z siedmiu krótkich kości ułożonych w trzech rzędach. Dalej idą cztery kości śródstopia i kości czterech palców. Palec piąty jest w zaniku. Ten piąty palec bywa nawet podwójny (ostroga) i należy go u psów użytkowych usuwać wkrótce po urodzeniu, bowiem bywa on często wyłamywany lub kaleczy psa przy chodzeniu i powoduje szerokie stawianie nóg.
Proporcja i ustawienie tylnych kończyn. Właściwe proporcje tylnej nogi psa dają mu właściwą siłę popędową w ruchu, co u psa użytkowego odgrywa dużą rolę. Tylna noga winna być w miarę wysunięta ku tyłowi. Stroma postawa powoduje małą siłę wyrzutu. Nadmierne wysunięcie nóg ku tyłowi pozbawia psa równowagi i jest również wadą. Oczywiście u różnych ras stosunek ten jest różny. Oceniając tył psa należy uważnie zbadać postawę jego kończyn, a w szczególności odcinka od stawu skokowego. Kończyny obserwowane z tyłu powinny być ustawione pionowo i równolegle do siebie. Wszelkie wychylenia zarówno na zewnątrz, jak i na wewnątrz wskazują na wadliwe stawy, a u psów użytkowych ograniczają ich wartość użytkową. Stopy tylne są z reguły nieco dłuższe od przednich.
Ogon. Może on być różnie osadzony i noszony. Osadzenie wysokie (mops) lub niskie (spaniel) wpływa też na jego noszenie. Ilość kręgów ogonowych jest zmienną u różnych ras, a nawet w obrębie tej samej rasy. Bywają rasy, które z natury są bezogoniaste lub krótkoogoniaste. Ogon bywa prosty lub zakręcony, a nawet kor-kociągowaty lub złamany (bulldog).
Noszenie ogona jest typową cechą wielu ras i jakkolwiek ma mniejsze znaczenie użytkowe, to jednak w hodowli przywiązuje się dużą wagę do prawidłowego wyglądu i noszenia ogona, a także jego owłosienia.
Przy tej okazji wspomnieć należy, że często ogony są zbyt krótko ucinane. Ogon, jeżeli jest ucinany (oprócz ras bezogoniastych), winien być tak długi, by opuszczony co najmniej pokrywał odbyt i u suk srom, a u psów dorosłych ras średnich i dużych, był na tyle długi, by mieścił się w dłoni dorosłego mężczyzny. Przy ocenie ogona należy obserwować go zarówno w spokoju, jak i w ruchu.
Szata. Również różnolita w maści jak i w uwłosieniu i jakości skóry bywa szata psa. Typy uwłosienia nie zawsze występują wyraźnie i częstokroć uwłosienie danego osobnika jest niezdecydowane. U ras starych, którymi sportowa kynologia zajmuje się dawniej, zwykle już wyrównano szatę psa. U ras młodych często jeszcze są wahania dość znaczne, a np. u owczarka niemieckiego wahania te nie wpływają na ocenę, o ile tylko szata jest praktyczna.
Zasadniczo futro psa w stanie dzikim, podobnie zresztą jak wszystkich canidów, jest podwójne i składa się z mniej lub więcej długiej czy twardej pokrywy i miękkiego gęstego podszycia. Z grubsza należałoby odróżnić dwa typy uwłosienia: prostowłose i szorstkowłose z pododmianami, a w szczególności: kosmaty, właściwy szorstki, wełnisty i jedwabisty.
Włos prosty jest w zasadzie naturalną sierścią psa i w dzikim stanie tylko taki włos u canidów występuje.
Włos prosty podzielić można by na trzy rodzaje, tj. krótki, twardy i długi. Zdaję sobie sprawę, że nomenklatura ta nie oddaje tego, co należałoby wyrazić w jednym słowie dla określenia szaty psa, lecz niestety brak w polskim słownictwie odpowiednich określeń, a duchowi języka sprzeciwia się tworzenie wieloczłonowych przymiotników, jak to przyjęte jest w języku niemieckim. Z kolei zajmę się bliżej opisem każdego z tych pojęć.
Włos krótki. Włos krótki występuje u psów o sierści krótkiej, połyskującej z minimalnym podszyciem lub bez podszycia. Podbrzusze i wewnętrzna strona uda bywają czasem prawie gołe. Szata taka u ras użytkowych jest niepożądana, bo nie daje ochrony przed zmianami temperatury, ani też przed sitowiem, ostrą trawą itp. Tolerowana może być tylko u psów pokojowych, u których jest nawet zaletą, bo psa takiego można łatwo utrzymać w czystości i szczotką lub irchą doprowadzić do połysku. Sierść taką mają charciki włoskie, karłowate pinczery i miewają również jamniki w gniazdach nie myśliwskich (lecz — u jamnika polującego przesadnie delikatna sierść jest raczej wadą).
Włos twardy. Szata taka jest najkorzystniejsza dla wszystkich psów użytkowych i domowych, bo łączy zalety dobrej ochrony z łatwością utrzymania jej w czystości. Jest ona najbardziej zbliżona do naturalnego futra canidów.
Pokrywa (włos wierzchni) prosta, naturalnie ułożona, twarda, elastyczna o różnej długości u różnych ras, a nawet u różnych osobników tej samej rasy. Włos pokrywy z reguły ściśle przylega i układa się wzdłuż ciała, czasem jest odstający (np. szpic), lecz nigdy kosmaty, wełnisty lub najeżony pod włos. Często tworzy „wicherki" za uszami albo grzywę. Włos na masce, uszach i stopach zwykle krótki. Długość różna (np. bernard krótkowłosy, rottweiler, owczarek niemiecki i szpic).
Przy tym typie owłosienia przy włosie dłuższym ogon zwykle puszysto uwłosiony, podobny do kity lisa lub chwostu wilka, nie ma natomiast zwykle „piór" wzgl. „frędzli" lub „majtek" czy „portek" na nogach. Włos twardy, a krótki zwykle na spodzie ogona bywa nieco dłuższy tworząc tzw. szczotkę (posokowiec). Pod twardą z reguły gładką i błyszczącą, czasem też matową pokrywą jest podszycie gęste, miękkie, zwarte, zwykle szarawe lub brązowawe, stonowane z pokrywą, czasem czarne lub białe, gdy pokrywa jest tej maści.
Włos długi. Długowłosą zwiemy szatę u psa, gdy włos jest nie tylko długi, lecz także miękki, zwykle z dość luźnym podszyciem. Włosy pokrywy są mniej twarde i proste, czasem z lekką tendencją do falowania, na masce i stopach zwykle krótkie i delikatniejsze. Tworzą zazwyczaj grzywę i na nogach i ogonie frędzle względnie pióra (bernard długowłosy, collie długowłosy, pekińczyk).
O ile włos prosty w omawianych formach jest raczej (prócz krótkiego) naturalną szatą psa, o tyle inne typy uwłosienia są zmianami powstałymi w następstwie sztucznego doboru hodowlanego. Włos prosty bez względu na to czy jest długi, czy krótki w hodowli i krzyżowaniu daje formy pośrednie. Natomiast przy skrzyżowaniach włosa prostego z różnymi formami uwłosienia szorstkiego powstają typy zarówno mieszane, jak i rozszczepienie. W praktyce częstokroć poszczególne okazy stoją na pograniczu wyżej opisanych grup.
Odmiany sierści. Sierść nienaturalna występuje zasadniczo w czterech odmianach: kosmata, szorstka, wełnista i jedwabista.
Wszystkie te odmiany, a w szczególności pierwsze trzy, odróżniają się tym, że poszczególne włosy nie rosną wzdłuż ciała i nie przylegają do niego, lecz porost jest różnokierunkowy i szorstki, a nie gładki i lśniący.
Kosmaty włos. Pokrywa jest długa, szorstka, układająca się różnokierunkowo ze skłonnością do tworzenia się rozdziałka na czaszce i wzdłuż grzbietu, a poza tym do filcowania (np. komondor, owczarek rosyjski, bobtail, pumi, puli).
Szorstki włos. Pokrywa jest z włosów średniej długości, szorstka w dotyku, mniej lub więcej stercząca. Włos szorstki często tworzy brodę i brwi nad oczyma.
Celem hodowli powinien być włos twardy, szorstki, zwarty, z gęstym ścisłym podszyciem (airedale-terrier, szkocki terrier, brodacz monachijski i wyżeł szorstkowłosy).
Wadliwy jest włos jedwabisty, niezwarty, przez który prześwieca skóra z braku ścisłego podszycia.
Wełnisty włos. Nie ma tu wyraźnego rozgraniczenia między pokrywą i podszyciem. Futro jest jednolite, raczej szorstko-twarde w dotyku, z naturalną skłonnością do tworzenia loków, przypomina wełnę owczą i ma skłonność do filcowania (np pudel, irish water spaniel). Włos wełnisty oraz kosmaty są formami pokrewnymi i trudno nieraz zakwalifikować danego osobnika, bowiem u niektórych ras (komondor, owczarek staroniemiecki) występują typy pośrednie raz do tej, raz do tamtej grupy zbliżone.
Jedwabisty włos. Jest to również forma powstała w wyniku sztucznej selekcji i dowodzi raczej zwyrodnienia psiej szaty.
Włos jedwabisty jest średni lub długi, raczej niezwarty, często ze słabym podszyciem lub bez niego, o jedwabistym połysku ze skłonnością do tworzenia fal i loków. Szata taka jest dopuszczalna tylko u piesków luksusowych, bowiem nie daje ochrony psu przed deszczem wskutek luźnego lub brakującego podszycia. U ras takich ceniony jest włos jak najdłuższy, delikatny, lśniący (np. bolończyk, karłowaty spaniel).
Skóra. Oceniając szatę psa należy zwrócić uwagę na skórę, która może być ściśle przylegająca, jak np. u foksterriera, dobermana, lub też obfita, luźna z podgardlem i fałdami (bloodhound, bulldog), i to co u jednej rasy jest cechą wymaganą, u innej może wpłynąć na dyskwalifikację. Również należy zwrócić uwagę na pigmentację skóry, która powinna harmonizować z szatą psa, podobnie jak barwa pazurów.
Maść psa. U ras użytkowych maść w zasadzie odgrywa rolę podrzędną i niektóre wzorce nie przywiązują do niej wagi. Inne zaś podają tu ścisłe i rygorystyczne przepisy (np. szary dog arlekin jest dyskwalifikowany, podobnie jak biały owczarek niemiecki).
Odróżnia się psy o maści jednolitej (z reguły biała, czarna lub brązowa we wszystkich tonach), następnie psy o maści zasadniczej jednolitej z nieznacznymi, lecz ściśle umiejscowionymi znakami (podpalany spód i kończyny, znaki nad oczyma, maska). Jeśli wzorzec przewiduje znaki lub maskę, to pożądane jest, by były one wyraźnie zarysowane, a nie zlewające się z tłem.
Wreszcie maść może być mieszana: dereszowata (pomieszane są obok siebie kępki sierści w dwu barwach), łaciata (na zasadniczym tle występują łaty w innym kolorze lub nawet w dwu kolorach). Szczególną odmianą są psy morengowane, tzn. takie, u których na jednolitym tle występują pasy poprzeczne, w tej samej z reguły ciemniejszej barwie, lub też pasy ciemne aż do czarnych włącznie.
U niektórych ras wymagane jest przepisowe rozmieszczenie łat, lub też ograniczenia co do zestawienia kolorów (Blenheim i Prince Charles spaniel, dalmatyńczyk, dog arlekin). O tym wszystkim należy pamiętać przy ocenie psa, pamiętając jednak, że poza rasami luksusowymi maść i jej rozmieszczenie powinny być uważane za cechy drugorzędne.
Wzrost. Wzrost psa jest zwykle zakreślony we wzorcu przez górną i dolną granicę. Psa mierzy się za kłębem (miarą prętową, a nie taśmową), gdy pies stoi na równym gruncie w naturalnej nie wymuszonej postawie. Mierzenie powinno się odbywać po linii pionowej do podłogi, przebiegającej przez łokieć psa, przy czym sierść powinna być ściśle przyciśnięta do kłębu. Przy szczegółowych pomiarach, np. przy licencjonowaniu mierzy się również wzrost w zadzie w ten sam sposób po linii pionowej od ziemi w najwyższym punkcie krzyża. Czasem mierzy się też obwód klatki piersiowej i jej stosunek do wysokości psa lub stosunek wysokości do długości. Obwód klatki piersiowej mierzy się taśmą po obwodzie prostopadle do podstawy tuż za łokciem.
Długość mierzy się miarą prętową po linii poziomej wzdłuż tułowia na wysokości mniej więcej połowy wysokości tułowia. Początek linii długości na piersi rozpoczyna się mniej więcej przy dolnej krawędzi nasady szyi i ciągnie się poziomo, kończąc na udzie mniej więcej na wysokości tylnej krawędzi miednicy.
U niektórych ras przeprowadza się również porównawcze pomiary obwodu czaszki do pyska lub innych części głowy. Podkreślić należy, że dokładne pobranie wymiarów u psa nie jest rzeczą łatwą, bo pies rzadko stoi równo i niechętnie patrzy na przyrządy pomiarowe. Toteż pomiar należy przeprowadzić kilkakrotnie i wziąć średnią tych pomiarów.
Odchylenia od przepisowych wymiarów nie powinny być przyczyną dyskwalifikacji, jeżeli są zachowane proporcje. Ostrzec tylko należy, że psy użytkowe nie powinny być wcale kolosami i np. gust do olbrzymich owczarków wskazuje na nieznajomość tej rasy. Tylko u psów olbrzymów i karłów, które są raczej psami luksusowymi, a nie użytkowymi (dogi, pinczerki) celem hodowcy jest ustanowienie rekordu wielkości lub małości. Pamiętać jednak należy, że takie krańcowe rezultaty osiąga się zwykle kosztem osłabienia konstytucji lub zaniedbania innych cech fizycznych czy umysłowych. Psy użytkowe powinny być utrzymywane w granicach średnich przewidzianych dla danych ras.
Waga. Oprócz miary, nieraz i ciężar, a u niektórych ras tylko ciężar bierze się pod uwagę przy ocenie psa. Wagi podane we wzórcach odnoszą się oczywiście do psów w normalnej wystawowej kondycji, tj. ani przetuczonych, ani też wychudzonych.
Cechy szczególne. Tu przy ocenie psa opisuje się te cechy, które danego osobnika indywidualnie charakteryzują.
Wady. Po ocenie psa według opisanej kolejności podaje się zauważone wady czy to anatomiczne, czy nabyte, zaznaczając stopień ich znaczenia, czy są one dyskwalifikujące czy też stanowią tylko błąd piękności. U psów użytkowych wszystkie wady wpływające w znacznym stopniu na umniejszenie wartości roboczej powinny dyskwalifikować psa przy ocenie, np. luźne łopatki, zapadnięty grzbiet itp.
Ponieważ celem wystaw i pokazów jest selekcja materiału hodowlanego bezwzględnie powinny być dyskwalifikowane lub wykluczone przy ocenie psy wytrzebione i wnętry.
Wnętry są to samce, u których w czasie rozwoju płodowego jądra nie-zstąpiły do moszny, a pozostały w jamie brzusznej lub przewodach pachwinowych. Wnętrostwo może być jednostronne lub obustronne, tzn. mogą nie zestąpić do moszny jedno lub oba jądra. Wnętry z reguły nie nadają się dc* rozpłodu, nawet jednostronne, gdyż ich nasienie jest mało żywotne.
Jak z podanego opisu wynika ocena psa wymaga od sędziego doskonałej znajomości budowy psa i wzorca ocenianej rasy. Komitety wystawowe powinny ułatwiać pracę sędziego przez przydzielenie sekretarza i porządkowych na ringu, którzy by pilnowali,, aby publiczność nie wchodziła na ring i pytaniami nie przeszkadzała mu w sędziowaniu. Sędzia natomiast powinien wypełnić kartę oceny możliwie dokładnie wskazując na zalety i wady ocenianego psa, bowiem celem wystaw ma być pouczenie hodowcy, czy właściciela, jakie są jego osiągnięcia, czy niedociągnięcia. Ocena bowiem bez tych wskazówek nie spełnia tego pouczającego zadania i przez to może budzić zastrzeżenie czy podejrzenie stronniczości. Wystawcy z kolei nie powinni przyjmować krytyki psa jako osobistej przykrości. Pies nie nagrodzony także może sprawić swemu panu tę samą przyjemność co laureat konkursu piękności. Należy tylko zrezygnować w hodowli z psa, który przy ocenie nie został wyróżniony.
Przed urządzeniem wystawy czy pokazów organizatorzy winni podać w programie czy w zapowiedziach, kto będzie w danej rasie sędziował. W ten sposób można tylko zachęcić wystawców do udziału i nadać imprezie poważniejszy charakter. Hodowca, który zna zwykle poziom swej rasy, a także z reguły poziom sędziów, nie będzie krytykował oceny, jeśli wiedząc kto będzie sędziował, z góry poddał się temu sądowi uznając autorytet sędziego. Oczywiście, jeżeli na wystawie znajdują się psy danego sędziego lub takie, które wyszły z jego hodowli w czasie krótszym niż dwa lata przed wystawą, nie mogą one brać udziału w konkurencji o nagrody, a najwyżej mogą być oceniane poza konkursem dla celów dydaktycznych.
Wreszcie nadmienić należy, że ocena psa młodego nie daje żadnej gwarancji, by jako dorosły odpowiadał przewidywaniom, gdyż często szczenię wyrasta z błędów, a na odwrót szczenię dobrze się zapowiadające może zawieść pokładane w nim nadzieje. Dopiero powyżej 9 miesięcy można ocenić psa, lecz budowa jego zmienić się może jeszcze do 18 miesięcy.